ETIMOLOGIA: NONDIK DATOZ HITZAK?
Karen McGhiek idatzia. Irakurri English Teaching-en inguruko edukiak ingelesez london-school-online.com webgunean.
Ingeleseko irakasleok, aurrera jarraitu aurretik, galdera batzuk ditugu zuei egiteko. Saiatu egiazaletasunarekin erantzuten.
- Irakasten ari naizenean, askotan pentsatzen dut ingelesezko hitzak nondik datozen.
- Ingelesezko hitzen eta beste hizkuntzetako hitzen arteko antzekotasunak identifikatzeko gai naiz.
- Ikasleen arreta klasean aurkitzen ditugun hitzen etimologian jartzen dut.
- Ingelesaren hizkuntzaren historia ulertzen dut.
- Uste dut irakasleek etimologiari buruzko ezagutza izatea garrantzitsua dela.
Aurreko galderaren bati «bai» erantzun badiozu, litekeena da aurretik ingelesaren historiari buruz zerbait ikasi izana edo, baita ere, etimologiari buruz irakurri izana. «Ez» erantzun badiozu, ordea, esploratzeko mundu berri bat duzu aurrean; agian inoiz kontuan hartu ez duzun mundu bat, baina ikasgelan bai zuri bai zure ikasleei mesede egingo diena.
Zer da etimologia?
Etimologia «hitzen jatorria eta historia aztertzen duen diziplina» bezala definitzen da eta, bitxia bada ere, «etymos» grezierazko hitzetik dator, «egiazkoa» esan nahi duen hitzetik. Urteen poderioz, termino hau hitzak eta haien esanahi literala (egiazkoa) aztertzeko erabiltzen hasi zen. Gaur egun, etimologia hizkuntzalaritzaren ikerketaren azpidiziplina bat da, eta hizkuntzaren ikerketan interesa duten pertsona askok beren ikaskuntza-prozesuaren uneren batean aurkituko dute. Are gehiago, etimologia historiaren adar bat dela ere esan liteke, hizkuntzaren bilakaera oso lotuta baitago urteetan zehar haren garapena eragin duten gertaera historikoekin.
Zergatik da erabilgarria ingeleseko irakasleentzat?
Ingelesak historia oso aberatsa du eta, beste hizkuntza batzuek ez bezala, ez du erakunde ofizial baten kontrolik, ingeles zuzentzat zer har daitekeen eta zer ez zehazten duenik. Ingelesaren edozein azterketa, neurri handi batean, deskribatzailea da bere erabilera orokorrak une honetan gertatzen ari diren aldaketa asko eragiten baititu. Inoiz galdetu al diozu zeure buruari zergatik bihurtu den ingelesa hain nazioarteko hizkuntza eta mundu osoan jende askok bigarren hizkuntza gisa hitz egiten duena? Batzuek diote, hain zuzen ere, urteetan zehar arau zorrotzik ez izateak bihurtu duela ingelesa hain hizkuntza malgua, beti bere testuingurura egokitu izan dena.
Ingelesa, funtsean, hizkuntza germaniarra da, hizkuntza indoeuroparren aurreko adarretik eboluzionatu zuena eta ordutik aurrera eragin politiko eta historiko handien mende egon dena. Jatorrizko ingelesaren bertsio germaniarrari ingeles zaharra esaten diogu normalean, eta gaur egungo ingeles hiztun batek oso zaila izango luke ulertzea. Urteetan zehar, Britainiar uharteen hainbat inbasioren ondorioz, ingelesa beste hizkuntza askorekin harremanetan jarri zen, eta hizkuntza horiek gaur egungo ingelesa moldatu dute. Bikingoek «nordiko zaharra» izeneko hizkuntza ekarri zuten, eta gerrarekin, paisaiarekin, animaliekin eta gizartearekin lotutako hitz asko erro horretatik datoz. Ondoren, 1066an, normandiarrek Ingalaterra konkistatu zuten, eta frantses zaharra ekarri zuten haiekin. Frantsesa, berehala, gizartearen goi-mailakoen hizkuntza bihurtu zen, baita hezkuntzaren eta literaturaren hizkuntza ere.
Izan ere, «ingeles modernoaren hiztegia laurden bat inguru germaniarra da (ingeles zaharra, eskandinaviarra, nederlandera, alemana) eta bi heren inguru italikoa edo erromantzea (batez ere latina, frantsesa, gaztelania, italiera), eta grezieratik etengabe eta gero eta gehiago hartzen ditu hitzak zientziaren eta teknologiaren arloan, eta beste 300 hizkuntza baino gehiagotatik ere hitz ugari hartu ditu». Hizkuntza honen irakasle garen heinean, gure lana ingelesaren historiari buruz zerbait jakitea da, horrek hizkuntzaren barne-funtzionamenduari buruzko ikuspegi garrantzitsua ematen baitu eta hizkuntzaren elementu nahasgarrienetako batzuen azalpen argiak eskain baititzake. Inoiz zure klasearen aurrean zutik jarri eta «zergatik da horrela?» galdetu badiozu zeure buruari, erantzuna ziurrenik etimologikoa izango da, eta benetan merezi du erantzun horien bila joatea.
Nola erabil dezaket ikasgelan?
Garrantzitsua da gogoratzea irakasleak ez garela hiztegi, eta hizkuntzari buruz dugun ezagutza handiaren zati bat hizkuntza irakatsi behar izatetik edo klasean agertzen diren eta agian erantzuten jakingo ez ditugun galderetatik datorrela. Erantzun guztiak ez izatea normala den arren, ezin dugu besoak gurutzatuta geratu eta galderak desagertu arte itxaron; hizkuntza ikertu behar dugu gure klaseetan agertzen den heinean, eta pixkanaka gure ezagutza handitu. Era berean, ikasleek ez dute hizkuntzaren historiari buruzko hitzaldi edo azalpen luzerik behar, baina oso mesedegarria izango litzaieke gaiari buruzko ezagutza pixkanaka eskuratzea, hizkuntzaren alderdi zailagoak ulertzen laguntzeko.
Hona hemen ikasgelan etimologia lantzerakoan kontuan hartzeko aholku batzuk.
1. Ez ahaztu gramatika
Etimologiari buruz pentsatzen dugunean lexikoan arreta handia jartzen badugu ere, gramatika ere ingelesaren gaineko hizkuntza-eragin desberdinek moldatu dute. Har dezagun, adibidez, iragan sinplea; honen irregulartasuna haren historiaren ondorio da. Konparatiboa eta superlatiboa osatzeko bi moduak ere hizkuntza-eragin desberdinen ondorio dira. Horretan sakontzen hasten zarenean, gramatikaren historiaren mundu oso bat dago ezagutzeko, eta horrek askoz ere zentzu handiagoa ematen dio egunero klasean irakasten dugun hizkuntzari.
2. Sinonimoekin lan egin
Frantsesetik egindako mailegu lexiko ugariek ingelesak sinonimoen aberastasun handia izatea eragin dute, eta ikasleek horiei aurre egin behar diete. Sinonimo asko hitz baten erro germaniar baten eta latinean oinarritutako baliokide baten existentziatik datoz. Horiek klasean lantzea oso erabilgarria izan daiteke ikasleentzat, testuingurua oso garrantzitsua baita zein sinonimo erabili eta zein formalitate-maila duen jakiteko.
3. Egin etimologian oinarritutako galdera gehiago
Irakasten ari garena ikasleek ulertu dutela egiaztatzeko CCQ galderak egiten ditugun bezala, etimologian oinarritutako galdera gehiago ere sartu beharko genituzke gure ikasgelako baliabideen artean. Ikasleei hizkuntzaren historian oinarritutako hizkuntza-desberdintasunak azaltzen hasten zarenean, galdera horiek ikasten ari direna askoz hobeto ulertzen lagunduko diete, eta ikasitakoa askoz ere gogoangarriagoa izan daiteke.
4. Erakarri ikasleen arreta hizkuntzen arteko antzekotasunetara
Hizkuntzen arteko antzekotasunak (batez ere Europako ikasleei irakasten badiezu) bedeinkazioa eta madarikazioa izan daitezke aldi berean, hizkuntza batetik bestera zehazki itzultzen ez diren hitzak baitaude. Antzekotasun horien historia aztertzeak hizkuntza sakonago ulertzera eraman dezake eta ikasleek hitzez hitzeko itzulpen-akatsak egitea saihestu dezake, esanahien arteko desberdintasunak kontuan hartu gabe.
5. Animatu ikasleak jakin-mina izatera
Ikasle batzuek ingelesari buruz esateko duzunarekiko interesik ez dutela ematen badute ere, beste batzuei izugarri lagungarria eta erabilgarria irudituko zaie. Hitzen erroak eta hizkuntza baten historia gehiago aztertzeak saihestu egiten du klaseak «hau horrela da» motako ikasgai bihurtzea. Hau da, ikasleek guk ematen dizkiegun arau eta definizio guztiak besterik gabe barneratu behar izatea, zergatik diren horrela gehiegi pentsatu gabe. Animatu galderak egitera eta jakin-mina izatera, epe luzera, askoz ere erakargarriagoa izango da haientzat.
6. Bilatu hitzen jatorria klasean
Hitz bat nondik datorren edo zerbait zergatik den horrela ez badakizu, ikasi zure ikasleekin batera. Hitz baten esanahia ezagutzen ez duzunean bilatuko zenukeen bezala, normaliza ezazu klasean etimologia bilatzea eta ikasi zure ikasleekin batera.
7. Hartu oharrak
Klasean informazio interesgarriren bat aurkitzen baduzu edo ideia argigarri handi bat etortzen bazaizu, idatzi beti. Irakasleok ere ikasleak gara eta oharrak hartzen ditugu, hitzen historiari buruz ikasten ari den ikasle bat bazina bezala. Erabili ohar hauek etorkizuneko klaseetarako edo, besterik gabe, irakasten ari zaren bitartean ingelesari buruz aurkitu duzun guztia berrikusteko.
Ondorioa
Ingelesaren historiari buruz ikasteko hainbeste datu zirraragarri daude, non esaten dugun hitz bakoitza gaur egun gauden lekura ekarri gaituen historia aberats eta koloretsu batez josita dagoen. Ingelesaren erabilera mundu osoan are gehiago zabaltzen ari garen heinean, gure lana da haren iragana eta gure aurretik egon diren irakasle eta hiztunak omentzea, gure ikasleei hizkuntzaren ikuspegi globalagoa eta hizkuntza nola sortu zen ulertzeko aukera eskaintzeko. Honek zure jakin-mina piztu badu eta orain inoiz baino interes handiagoa baduzu ingelesaren historiari buruz zerbait gehiago ikasteko, Bill Brysonen «Mother Tongue» liburua gomendatzen dizugu zure ikaskuntza-prozesuari ekiteko abiapuntu bikain gisa.
London School
Closer than you think
